Sauna

Een saunabeurt is voor vele mensen heerlijk ontspannend. Ze voelen zich daarna helemaal zen en schoon tot in het diepst van hun vezels. Tijdens een saunabeurt stel je je lichaam achtereenvolgens bloot aan grote hitte en felle kou. Voor een gezonde mens is dat volkomen veilig. Voor veel andere mensen ook, maar het wordt hen soms ten onrechte afgeraden. Als je het doet zoals het hoort, je gezond verstand gebruikt en let op de signalen van je lichaam, kan er niet veel misgaan. Sauna is een onderdeel van een gezonde levenswijze, maar geen mirakelkuur tegen alle mogelijke ziektes.

Soorten

​De Finse sauna

De Finse sauna ziet eruit als een houten tuinhuisje met banken op verschillende niveaus. Hij werd uitgevonden door de Finnen, die nog altijd enthousiaste gebruikers zijn, maar ook veel andere volkeren hebben in de loop der tijden gelijkaardige zweethuizen ontwikkeld.

Binnen heerst een droge hitte. Hoe hoger je zit, des te heter en droger is de lucht.
Het kan er tot 100 °C warm worden, maar de lage luchtvochtigheid (5 tot 30 procent) maakt die temperatuur draaglijk en zet je lichaam aan om hard te gaan zweten.
De warmte wordt meestal geproduceerd door een elektrische kachel met daarbovenop een hoopje stenen. Door af en toe een beetje water op de stenen te gieten, voorkom je dat de lucht zo droog wordt dat hij je luchtwegen irriteert. 

In sommige sauna’s komt iemand op een vastgestelde tijd een grotere hoeveelheid water opgieten. De stoomwolk die dan ontstaat, wordt verspreid in de ruimte door met een handdoek krachtig in de lucht rond te zwaaien. Dan wordt de hitte even nog intenser. Niet voor beginners, want je hoort te blijven zitten tot het voorbij is.

Opwarmen en afkoelen

Naar de sauna gaan, betekent niet alleen opwarmen en zweten, maar daarna ook fel afkoelen in koud water. Sla je de afkoeling over, dan mis je de helft van de fun en de gezondheidseffecten, ga je nazweten en kan je kou vatten.

In de saunahut stijgen de huidtemperatuur en lichaamstemperatuur. De huidtemperatuur gaat op korte tijd van 32°C naar ongeveer 42°C, terwijl de lichaamstemperatuur geleidelijk naar zo’n 38,5°C klimt. Je lichaam probeert altijd de normale temperatuur van 37°C te bewaren, want extremen in beide richtingen zijn gevaarlijk voor je organisme. Daartoe heeft het verdedigingsstrategieën.

In de saunahut gebeurt het volgende:

  • Het bloed in je lichaam wordt herverdeeld.  Er stroomt meer vanuit de kern naar de randgebieden. De bloedvaten in de huid, in armen en benen zetten uit. Terwijl meestal ten hoogste 10% van het bloed door de huid stroomt, loopt dat nu op tot 70%. Daardoor wordt lichaamswarmte aan de buitenwereld afgegeven. Warm bloed wordt afgevoerd en vervangen door kouder bloed.
  • De bloeddruk daalt door de verwijding van de bloedvaten. Het bloed ondervindt immers minder weerstand en heeft een groter stroomgebied.
  • Het zweet breekt je uit. Zweetdruppels die verdampen onttrekken warmte aan de omgeving. Dat doet de huidtemperatuur en de lichaamstemperatuur dalen. Hoe droger de lucht rondom het lichaam is, des te sneller verdampt het zweet, en des te sneller koel je af.
  • Ook het hart werkt mee. Het pompt krachtiger om het lichaam beter te doorbloeden en de bloeddrukdaling tegen te gaan. Dat komt ongeveer overeen met een verhoging van de hartprestatie tijdens een fikse wandeling.

Bij het afkoelen gebeurt het tegenovergestelde. Koud water is de meest efficiënte manier om snel af te koelen. De huidtemperatuur en lichaamstemperatuur dalen heel snel tot hun normale peil. Je bloedvaten trekken samen en de bloeddruk stijgt snel. 

Stoombad of hammam

Een stoombad of hammam produceert een vochtige hitte, afkomstig van een generator die stoom in de ruimte pompt. Er hangt een dichte warme mist. Een stoombad heeft een milde weldadige werking op je huid en je luchtwegen.

Het is er een stuk koeler (rond 40 °C) maar de luchtvochtigheid bedraagt 100 procent, waardoor het toch warm aanvoelt. Als het er even warm was als in een droge sauna, zou dat verschroeiend zijn.

Na een kwartiertje ben je even warm als in de droge saunahitte. Het vocht op je lichaam is vooral gecondenseerde stoom. Je zweet er veel minder en de lucht is er zo verzadigd dat hij nauwelijks nog vocht kan opnemen, zodat je minder goed afkoelt. Je moet daarom dezelfde opwarmings- en afkoelingscylus volgen.

In een echte Oosters hammam – bijvoorbeeld in Turkije - krijg je na de opwarming een hardhandige schrobmassage met zeep van een badmeester(es). 

Infraroodsauna

Een infraroodsauna is geen sauna in de strikte zin van het woord. Elektrische stralers wekken infraroodwarmte op die rechtstreeks naar je huid wordt overgebracht zonder dat er warme lucht aan te pas komt. Het wordt in de cabine 40°C tot 60°C warm, maar de infrarode straling dringt tot 6 mm diep in je huid door. Die warmte voelen we minder goed omdat de receptoren voor warmte en koude oppervlakkiger in de huid liggen. Je wordt dus intenser opgewarmd dan je zelf merkt. Daarom moet je de juiste afstand bewaren, niet langer dan aanbevolen in de straling zitten en net zo goed afkoelen

Gebruik

​Hoe hoort het?

  • Laat je kleren achter in de omkleedkamer, net als je juwelen, bril of uurwerk, want metaal wordt heet in de saunahut.
  • Neem een douche met zeep en droog jezelf grondig af. Een droge huid zweet sneller.
  • Stap in het warme voetenbad om je lichaam voor te bereiden.
  • Ga naakt in de sauna, of met een badhanddoek losjes om je heen. Een badpak is niet bevorderlijk voor het zweten.
  • Geef een zwaai aan de zandloper, zodat je kan bijhouden hoe lang je al binnen bent. Twaalf minuten tot een kwartier is een goed gemiddelde. Blijf ten hoogste twintig minuten per keer binnen
  • Lig neer of zit rechtop met de voeten opgetrokken. Zo verwarm je gelijkmatig en zakt het bloed niet naar de benen.
  • Is het bijna tijd, ga dan enkele minuten rechtop zitten met de voeten naar beneden.
  • Verlaat de saunahut. Hap frisse buitenlucht en stap even heen en weer. Dat geeft verse zuurstof en koelt je longen en je buitenkant af.
  • Sproei het zweet af onder de douche.
  • Koel je lichaamskern af met de koudwaterslang, een stortemmer, in een koud zwembad, of het meest extreme: een koud dompelbad. Begin bij de voeten en werk naar de hartstreek toe. Vergeet je hoofd niet.
  • Ga opnieuw even in het warme voetenbad. Dat stimuleert de bloedsomloop en voert de overtollige warmte uit je lichaamskern af.
  • Rust uit in een ligstoel in je badjas, voel het bloed door je lichaam stromen en geniet na.
  • Na ongeveer 20 minuten ben je klaar voor een volgende beurt.
  • Drie keer sauna plus afkoelen wordt beschouwd als de norm, maar je doet het zo vaak als je zelf wilt.
  • Spoel jezelf een laatste keer af onder de douche. Je huid is nu zo schoon dat zeep echt niet nodig is.
  • Drink iets verfrissends en eet eventueel een lichtverteerbare, gezonde snack. 

Tips

  • Word je onwel of krijg je moeite met ademen? Ga meteen maar op het gemak naar buiten. Ga zitten, leg een koud kompres of je voorhoofd, koel jezelf af in de frisse lucht of door armen en benen met koud water te besproeien. Ben je ernstig onwel, raadpleeg dan een dokter. Het kan het eerste signaal van een onderliggende ziekte zijn.
  • Draag teenslippers, behalve in de saunacabine zelf. Vergeet bij het afdrogen huidplooien zoals de ruimte tussen je tenen niet. Schimmels houden namelijk van vochtige, warme plaatsen.
  • Geen zware maaltijd kort voor de saunabeurt. Je kan hoofdpijn krijgen of duizelig worden, omdat het verteringsproces je lichaam extra belast.
  • Drink veel water voor en na om het uitgezwete vocht te vervangen. Tijdens de sauna drink je beter niet, om je eigen vochtreserves maximaal aan te spreken en zo het reinigende effect te vergroten.
  • Net gesport? Pauzeer eerst en vul je vochtreserve aan.
  • Drink geen alcohol voor en tijdens de saunabeurt.
  • Ga niet met een kater in de sauna. Je bent uitgedroogd, en een saunabeurt maakt dat alleen maar erger.
  • Vermijd geneesmiddelen voor je in de sauna gaat, vooral kalmerende en stimulerende middelen, en middelen die een invloed hebben op je bloeddruk en het zweten. Vraag je dokter advies als je twijfelt.
  • Last van droge contactlenzen? Knipper vaak, houd je ogen dicht of laat ze gewoonweg uit

Niet vergeten

  • een handdoek om op te zitten, liefst met een verschillend patroon aan voor- en achterkant. Dan zit je altijd op dezelfde kant.
  • een handdoek om je mee af te drogen
  • een badjas voor de afkoelingsfase of voor in de bar
  • een vochtinbrengende lotion
  • een set schone kleren of tenminste vers ondergoed. Als je je door en door schoon voelt, heb je geen zin om je bezwete sokken weer aan te doen. 

De eerste keer

  • Laat je lichaam wennen aan de hoge temperatuur. Ga niet meteen in de buurt van het verwarmingselement of op de hoogste plank zitten, waar het het warmst is. Lig liever neer dan rechtop te zitten.
  • Blijf maar zo lang als het goed voelt.
  • Verleng je tijd bij elk volgend bezoek. Je zal merken dat je lichaam eraan went en dat je meer en sneller zweet.
  • De zomer is een goed moment om te beginnen. Dan is het water in het afkoelbad of uit de douche niet ijskoud, en is de stap minder groot. Als je het daarna blijft doen, ben je tegen de winter aan de kou gewend.

Sauna-etiquette

De routines en beleefdheidsregels voor het saunagebruik variëren van land tot land, maar let in ieder geval op het volgende:

  • Neem een douche met zeep voor je begint, zelfs als je dat die ochtend al gedaan hebt. Niet alleen lichaamsgeuren maar ook parfums storen sneller in de saunahut.
  • Spoel jezelf af telkens wanneer je bezweet buitenkomt.
  • Gebruik altijd een handdoek om op te zitten of te liggen. Als zweet op de houten banken terechtkomt, gaat dat vies ruiken.
  • Laat de deur van de saunahut niet langer open dan strikt nodig. De koudere lucht van buiten doet de binnentemperatuur snel dalen.
  • Praat niet of alleen zachtjes. De sauna is een plaats om tot rust te komen.
  • Een opgietmoment mag je niet storen door de deur te openen.

Effecten

​Naar de gezondheidseffecten van de Finse sauna is het meest wetenschappelijke onderzoek uitgevoerd. Over de andere types bestaat er veel minder. Om echte positieve effecten op je algemene gezondheid te ervaren, moet je ten minste 2 keer per maand gaan. Maar zelfs al ga je maar af en toe, dan nog blijft het een heerlijk ontspannende ervaring en een oppepper. 

Geestelijk

Een saunabeurt heeft een invloed op de afgifte van verschillende stress- en gelukshormonen. Je voelt je na de sauna een beetje euforisch: ontspannen, gelukkig maar tezelfdertijd alert. Je zintuigen staan op scherp, maar de alledaagse zorgen ben je even kwijt. Vooral vlak na de afkoelingsfase is dat merkbaar. 

Lichamelijk

Je huid

Je poriën openen zich, je buitenste huidlagen worden extra goed gereinigd, dode huidschilfers komen versneld los en de bloeddoorstroming wordt bevorderd. Dat alles geeft je een gezonde blos, ontspant je gelaatsspieren en maakt rimpeltjes minder zichtbaar, waardoor je er tijdelijk jonger uitziet. Achteraf heb je een glad babyvelletje. Je huid droogt ook een beetje uit, zodat een vochtinbrengende lotion een goed idee is.

  • Voor psoriasislijders is de sauna een aanrader. De droge huidschubben komen makkelijker los en de tijdelijke verhoging van het lichaamseigen cortison remt het ontstaan van nieuwe ontstekingen.
  • Sauna verergert de symptomen van couperose (gesprongen adertjes) en wordt afgeraden voor mensen met chronische neteljeuk of urticaria, want het kan een jeukaanval uitlokken.
  • Tijdens een acute huidontsteking mag je niet in de sauna. 

Zuiverend

Je zweet behalve water ook zout en een klein beetje andere mineralen uit. Of je ook allerlei toxines uitzweet, zijn de meningen verdeeld. Gifstoffen verwijderen is het werk van de nieren, die door de sauna echter ook gestimuleerd worden. 

Je gewicht

Je valt niet af door in de sauna te gaan zitten! De hitte doet je vet echt niet wegsmelten. Na de sauna ben je even wat lichter doordat je een halve tot een hele liter vocht kwijt bent. Zodra je gedronken hebt, komt dat gewicht er weer bij.

Je verbrandt wel calorieën, ongeveer evenveel als tijdens een fikse wandeling van een half uur. 

Pijn

Op het moment zelf worden spier- en gewrichtspijn minder. De warmte doet spieren en gewrichtsbanden ontspannen en gemakkelijker melkzuur lossen. Bovendien wordt de productie van pijnonderdrukkende hormonen verhoogd.

Maar er is een keerzijde. Onderzoeken naar de invloed van sauna op chronische pijnen hebben wisselende resultaten. Als je bijvoorbeeld lijdt aan reumatoïde artritis of fibromyalgie, kan de pijn 12 uur later erger dan tevoren terugkeren, maar ook weer niet bij iedereen. 

Het mag helemaal niet als je:

  • net een zware blessure zoals een spierscheur of inwendige bloeduitstorting hebt opgelopen. Dan moet je het letsel vooral afkoelen met ijs.
  • een open wonde hebt.
  • een acute opstoot van ontstekingsreuma hebt. De hitte zou de ontstekingsreactie nog verergeren. 

Immuunsysteem

Een wekelijkse saunabeurt versterkt het immuunsysteem door de stimulering van lichaamseigen afweerstoffen, terwijl de grote temperatuurverschillen je lichaam harden. Volgens één onderzoek krijgen mensen die erg regelmatig naar de sauna gaan tot 30% minder verkoudheden dan degenen die dat niet doen. Er is echter geen invloed op de ernst of de duur van verkoudheden.

Met een acute infectie, ontsteking of koorts blijf je weg uit de sauna. Zelfs vanaf de eerste symptomen, omdat de sauna dan te veel van je lichaam eist en meer kwaad dan goed zou doen. 

Voor iedereen?

​Op elke leeftijd?

Vanaf wanneer?

Kinderen kunnen hun lichaamstemperatuur nog niet zo goed regelen als volwassenen en reageren gevoeliger op de extremen. Toch kunnen ze best mee.

Kinderen vanaf 4 jaar mogen mee in de sauna als er een volwassene bij is. Voor zover ze het op die leeftijd al zien zitten om in een donker hol stil te zitten zweten.

Voor kinderen jonger dan twee wordt het bij ons afgeraden. In Finland gaan bijna alle baby’s van enkele maanden oud wekelijks mee in de familiesauna, maar de temperatuur ligt er niet hoger dan 70°C en ze blijven ten hoogste vijf minuten per sessie binnen.

Tip: kort opwarmen, stevig zweten en een korte afkoeling zijn beter voor kinderen dan het tragere tempo dat volwassenen aanhouden.

Tot wanneer?

Als je een dagje ouder wordt maar nog fit bent, is er geen enkele reden om met de sauna te stoppen. Wil je voor het eerst in de sauna na je zestigste, raadpleeg dan je arts.

Mag ik in de sauna met gezondheidsproblemen?

Mensen met gezondheidsproblemen durven soms de sauna niet in. Toch zijn de risico’s vaak veel kleiner dan de voordelen. Raadpleeg in ieder geval vooraf je dokter. 

Ziekten van de luchtwegen

Sauna is heilzaam voor mensen met COPD, chronische bronchitis en astma.

De maximale hoeveelheid lucht die je in- en uit kan ademen vergroot tijdelijk. Sauna stimuleert ook de afvoer van taaie, vastzittende slijmen en vergroot de doorbloeding van de luchtwegen.

Mensen met astma krijgen minder aanvallen en hebben minder ademhalingsproblemen. De ademhalingsspiertjes die tijdens een astma-aanval verkrampen, ontspannen zich in de sauna. Bovendien wordt meer lichaamseigen cortison afgescheiden, waardoor het aantal aanvallen afneemt. 

Hart- en vaatziekten

Regelmatig saunabezoek is goed voor hart- en bloedvaten. Je hart moet weliswaar krachtig kloppen tijdens de warme fase, maar niet bijzonder snel omdat de bloedvaten verwijd zijn. Bovendien wordt ook de hartspier beter doorbloed en voorzien van zuurstof. Je bloedvaten blijven soepel door het verwijden en samentrekken.

Sauna is veilig en zelfs gezond voor de meeste hartpatiënten, als de ziekte stabiel en onder controle is. Een aantal verrassende positieve effecten zijn wetenschappelijk bewezen:

  • Het regelt de bloeddruk. Hoe hoger je bloeddruk, des te sterker de daling tijdens de opwarmingsfase. Hoe lager je bloeddruk, des te sterker de stijging tijdens de afkoelingsfase.
  • De verdeling tussen goede en slechte cholesterol in het bloed verbetert.
  • Volgens sommige studies verbeteren de hartfunctie en inspanningscapaciteit bij patiënten met congestief hartfalen of hartinsufficiëntie. Bij die aandoeningen is het hart niet meer in staat om voldoende bloed door het lichaam te pompen, zeker bij lichamelijke inspanningen. 
Tips:
  • neem geen bloeddrukverlagende geneesmiddelen vlak voor je saunabeurt. Verwijder vooraf transdermale nitroglycerinepatches. 
  • kies een temperatuurzone die je goed verdraagt en blijf ten hoogste 10 minuten
  • heb je een te hoge bloeddruk, koel jezelf heel geleidelijk af en ga niet in een ijskoud dompelbad, want dat doet de bloeddruk sterk stijgen.
  • Heb je een te lage bloeddruk, lig dan neer in de saunacabine en kom langzaam rechtop voor de laatste fase.
  • verlaat de saunacabine meteen als je je niet goed voelt . 

Diabetes

Sauna houdt de bloedvaten soepel en vermindert daardoor de kans op aderverkalking, een aandoening waar diabetici net gevoeliger zijn. De hitte kan je bloedsuikergehalte echter sterk doen stijgen én dalen

Tips:
  • Test vooraf je bloedsuiker en doe dat eventueel na iedere sessie en na de hele saunabeurt. Zeker als je voor het eerst of niet regelmatig gaat.
  • Kom niet nuchter maar ook niet met een volle maag.
  • Ga ten vroegste 2 uur na de laatste insulinegift in de sauna.
  • Neem wat snelle suikers mee uit voorzorg.
  • Neem geen subcutane insulinepomp mee in de saunahut.
  • Ga liever voor kort en heet dan voor lang en lauw.
  • Doe ten hoogste drie sessies van 8 tot 12 minuten. 

Spataders

Beginnende spataders zijn geen probleem, maar leg je benen liefst omhoog en drink veel na het saunabezoek zodat het bloed beter doorstroomt. Als spataders ontstoken zijn of gemakkelijk bloeden, mag je niet in de sauna. 

En als ik zwanger ben?

Als je zelf gezond bent, als je zwangerschap normaal verloopt en als je een geroutineerde saunaganger bent, dan mag je daarmee doorgaan. Het ontspant, houdt je spieren soepel en helpt om dat extra vocht dat je vasthoudt, kwijt te raken.

Zijn er verwikkelingen zoals een verhoogde bloeddruk of risico op een vroeggeboorte, blijf dan weg.

Over het effect van sauna op zwangere vrouwen en hun ongeboren baby’s doen tegengestelde adviezen de ronde. Vroeger dacht men dat de hoge lichaamstemperatuur van de moeder misvormingen van de neurale buis bij de foetus kunnen veroorzaken, zoals bij langdurige hoge koorts. Recente onderzoeken bij mensen hebben geen verhoogd risico op miskraam of aangeboren misvormingen kunnen aantonen. In Finland gaan zwangere vrouwen net zo goed naar de sauna, en het aantal baby’s met afwijkingen van de neurale buis is er zelfs lager dan in de omringende landen.

Vooral de huidtemperatuur stijgt, de lichaamstemperatuur stijgt veel minder en bovendien is het maar voor even. Je hart gaat sneller kloppen, maar dat doet het net zo goed als je een trap oploopt of fietst.

Een ander aspect is het effect op de zwangere vrouw zelf. De extra bloeddrukverlaging zou je een appelflauwte kunnen bezorgen.

Tips:
  • Vraag vooraf advies van je gynaecoloog.
  • Blijf korter in de saunahut dan gewoonlijk.
  • Kom langzaam overeind en zit de laatste minuten rechtop op de onderste bank.
  • Drink veel water.
  • Koel jezelf goed af, maar blijf niet te lang op één plek stilstaan om te voorkomen dat het bloed in je benen blijft staan.

Tijdens de laatste 4 tot 6 weken ga je beter niet in het dompel- of dubbelbad. Als er al wat ontsluiting is, neemt de kans op infectie theoretisch toe. 

Meer lezen: Sauna, verwenkuur voor lichaam en geest, door Chris Schreiber en Jerry Goldberg. Uitgeverij Deltas. 

Verschenen op 6 september 2013 en herzien op 10 mei 2017 met medewerking van Vera De Groof, adviserend geneesheer Nationaal Verbond van Socialitsiche Mutualiteiten.

Gun jezelf een goed leven!

In onze Well2DAY-centra kan je terecht bij verschillende professionals die je op weg helpen naar een kwaliteitsvol en gezond leven.

Contacteer ons

Algemene vragen en vragen over jouw ziekteverzekering