Jicht en pseudojicht

Jicht en pseudojicht zijn reumatische ziekten die nogal op elkaar lijken. Allebei veroorzaken ze een pijnlijke gewrichtsontsteking. Die ontsteking wordt veroorzaakt door de neerslag van kristallen in de getroffen gewrichten, maar de aard van die kristallen verschilt. Ook de oorzaken en de behandeling van de ziekte zijn anders voor jicht dan voor pseudojicht. Om jicht onder controle te houden zijn voeding en levensstijl erg belangrijk, bij pseudojicht speelt dat geen rol.

Jicht

​Wat is jicht?

Jicht ontstaat wanneer urinezuurkristallen neerslaan in een gewricht. Het immuunsysteem reageert met een felle ontsteking of jichtartritis, want die kristallen horen daar niet thuis.

Verwarring mogelijk

Een jichtaanval kan verward worden met septische artritis. Eén enkel gewricht kan namelijk hevig ontsteken doordat er bacteriën van elders in terecht komen. Bijvoorbeeld door een verwonding, of een infectie in een ander deel van je lichaam.

Heb je een felle ontsteking in één gewricht die maar niet overgaat, dan moet je je huisarts contacteren en dat laten onderzoeken, want de gevolgen kunnen heel erg zijn. Voor de behandeling van septische artritis moet je in het ziekenhuis opgenomen worden en heb je hoge doses intraveneuze antibiotica nodig.

Symptomen

  • Een plotse en heel intense pijn. De pijn houdt enkele dagen aan en gaat dan vanzelf over. Er bestaat ook een chronische vorm die wat langer aanhoudt en verschillende gewrichten tegelijk treft, maar minder pijnlijk is.
  • Het gewricht voelt warm aan en is gezwollen. De huid in de omgeving is rood en je kan koorts krijgen.
  • Meestal zit de pijn in één gewricht, meestal de basis van de grote teen. Daarom wordt jicht ook het pootje genoemd. Maar ook andere gewrichten, zoals knie, vingers of enkel kunnen getroffen worden.
  • Het aantal opstoten loopt nogal uiteen: de een krijgt eens in de zoveel jaar een aanval, de ander verschillende keren per maand.
  • Er kunnen knobbeltjes of tophi ontstaan onder de huid, bijvoorbeeld in de oorschelpen, ellebogen, vingers en voeten. Ze ontstaan wanneer urinezuurkristallen daar neerslaan en er ingekapseld worden door ontstekingscellen. Die knobbeltjes kunnen erg groot worden. Ze doen meestal geen pijn. Maar ze zijn wel hinderlijk en er kunnen wondjes in ontstaan. Ze kunnen ook ontsteken en dan gaan ze wel pijn doen. Wanneer ze openbarsten, komt er een krijtachtige vloeistof uit vol urinezuurkristallen.
  • Nier- of urinewegstenen kunnen ontstaan wanneer urinezuurkristallen neerslaan in de nier. Met een nierkoliek als gevolg, die net dezelfde is als bij een klassieke niersteen. De behandeling op lange termijn is echter anders, omdat de oorzaak verschillend is. 

Oorzaken

In het bloed zijn allerlei stoffen opgelost. Een ervan is urinezuur, een afbraakproduct van purines. Purines zitten in de lichaamscellen maar ook in voedingsmiddelen. Het teveel aan urinezuur wordt door de nieren uit het bloed gefilterd en verlaat het lichaam in de urine.

Zit er meer urinezuur in het bloed dan dat bloed kan oplossen, dan ontstaat oververzadiging. Hetzelfde gebeurt bijvoorbeeld wanneer je suiker in je koffie doet: het eerste klontje lost volledig op, maar van het tweede blijven korreltjes onopgelost op de bodem van het kopje liggen.

Dat overschot aan urinezuur vormt scherpe kristallen. Ze moeten ergens heen en slaan neer in en rond gewrichten.

Dat teveel aan urinezuur in het bloed heeft verschillende mogelijke oorzaken.

  • Voeding en levensstijl zijn de belangrijkste:
    • alcoholgebruik
    • overgewicht
    • sommige geneesmiddelen, vooral waterafdrijvers en laxeermiddelen.
  • Ziekten of situaties waardoor er meer lichaamsweefsel en dus meer purines worden afgebroken dan gewoonlijk. Zoals bij psoriasis, tijdens chemotherapie of na een operatie.
  • Wanneer je nieren niet goed werken. Dan slagen ze er niet in om genoeg urinezuur uit je bloed te filteren.
  • Erfelijkheid: er zitten foutjes in de aanmaak van bepaalde enzymes, waardoor je veel meer urinezuur aanmaakt dan normaal is.

Diagnose

Op basis waarvan stelt een dokter jicht vast?

  • Je verhaal met de typische symptomen, plus een lichamelijk onderzoek.
  • Een punctie in het pijnlijke gewricht om gewrichtsvloeistof te verzamelen. Die vloeistof wordt daarna microscopisch onderzocht op de aanwezigheid en de soort van kristallen.
  • Een bloedonderzoek om de verhoging van de hoeveelheid urinezuur vast te stellen.
  • Een röntgenfoto. Herhaalde opstoten veroorzaken zichtbare schade aan het gewricht.

Behandeling

Leefregels

Een gezonde levensstijl beperkt de hoeveelheid urinezuur in het bloed.

  • Drink geen alcohol meer. Dat is het allerbelangrijkste. De geringste hoeveelheid kan genoeg zijn om de kritische drempel te overschrijden, oververzadiging en kristalvorming te veroorzaken. Iedere soort alcohol is gevaarlijk: bier, wijn, likeur of sterke drank.
  • Verlies overgewicht door een uitgebalanceerd dieet. Volg nooit een crashdieet om snel af te vallen, want dan ontstaan extra veel purines.
  • Vermijd purinerijk voedsel. Vooral orgaanvlees zoals lever, nieren en zwezeriken. Maar ook ansjovis, schaal- en schelpdieren bevatten meer dan gemiddeld.
  • Mijd waterafdrijvers en laxeermiddelen, want ze kunnen de concentratie van urinezuur verhogen. Stop die geneesmiddelen echter nooit op eigen houtje als je ze nodig hebt om medische redenen, maar bespreek dit met je arts. 

Geneesmiddelen

Medicatie wordt zowel ingezet om een pijnlijke opstoot te behandelen, als om nieuwe opstoten te voorkomen.

Het doel van de behandeling bij een acute jichtaanval is het verminderen van de pijn en van de ontsteking. Niet steroïdale ontstekingsremmende geneesmiddelen (NSAID’s), colchicine of glucocorticoïden kunnen worden ingezet. Bij elke patiënt moet het nut worden afgewogen tegenover de ongewenste effecten.

Geneesmiddelen die de urinezuurwaarden beïnvloeden worden in bepaalde situaties gegeven om een jichtaanval te voorkomen.

Pseudojicht

Wat is pseudojicht?

​Pseudojicht wordt veroorzaakt door de neerslag van calciumpyrofosfaatkristallen in de gewrichten. Die kristallen veroorzaken een pijnlijke gewrichtsontsteking. Een andere naam voor pseudojicht is chondrocalcinose

Symptomen

  • Heel plotse en felle ontstekingspijn met flinke zwelling en roodheid, soms koorts. Na enkele dagen gaat het beter omdat de ontstekingsreactie de kristallen heeft verteerd.
  • Klassiek is één enkel vrij groot gewricht ontstoken, zoals de enkel, knie of pols.
  • Het kan echter ook een andere vorm aannemen:
    • pseudo-reumatoïde artritis, ofwel een chronische maar minder felle ontsteking in verschillende gewrichten.
    • artrose, ofwel toenemende pijn bij belasting van het gewricht maar geen ontstekingspijn.

Oorzaken

Calciumpyrofosfaatkristallen kunnen om veel verschillende redenen neerslaan.  

  • Hoge leeftijd. Hoe ouder je wordt, hoe groter de kans op pseudojicht. Het komt vooral voor bij zeventig- en tachtigplussers.
  • Verwondingen of mechanische schade aan het kraakbeen kunnen jaren later pseudojicht in het betreffende gewricht veroorzaken.
  • Een stofwisselingsziekte. Dat is de meest waarschijnlijk oorzaak als je nog jong bent wanneer je je eerst aanval krijgt.
    • Een te hard werkende bijschildklier ofwel hyperparathyroïdie. Daardoor wordt er te veel bot afgebroken en stijgt de hoeveelheid kalk in het bloed.
    • Een te traag werkende schildklier, ofwel hypothyroïdie. Daardoor vertraagt de stofwisseling in je hele lichaam, met onder meer een verhoogde neerslag van kristallen tot gevolg.
    • Hemochromatose, een genetische aandoening die een abnormale opstapeling van ijzer in het lichaam veroorzaakt. Dat heeft gevolgen voor de gewrichten, maar ook voor de lever en alvleesklier. Een jichtopstoot kan het allereerste symptoom zijn.
    • Ochronose of alkaptonurie, een zeldzame erfelijke stofwisselingsziekte. Ze berust op een tekort aan een bepaald enzyme, waardoor de stof homogentisinezuur niet meer afgebroken wordt en zich opstapelt in verschillende plaatsen van het lichaam, waaronder de gewrichten.
    • Hypofosfatasemie, een heel zeldzame ziekte, veroorzaakt doordat te weinig van het enzyme alkalische fosfatase wordt aangemaakt.

Diagnose

Op basis waarvan stelt een dokter pseudojicht vast?
  • Je verhaal en het lichamelijk onderzoek
  • Een röntgenfoto brengt een typische vorm van artrose aan het licht. De calciumpyrofosfaatkristallen zijn namelijk zichtbaar in het kraakbeen als een fijn lijntje kalkneerslag in de gewrichtsspleet. Wanneer de knie getroffen wordt, is het ene deel van het gewricht vaak veel meer beschadigd dan het andere.
  • Bloedonderzoek naar stofwisselingsstoornissen wanneer die neerslag te zien is bij jonge mensen.
 

Behandeling

  • Bij een acute opstoot wordt colchicine gebruikt, en eventueel niet-steroïdale ontstekingsremmende geneesmiddelen.
  • Een preventieve behandeling bestaat niet. Allopurinol is zinloos tegen pseudojicht. Een continue lage dosis colchicine verlaagt soms de frequentie en ernst van de opstoten.
  • Wordt er een stofwisselingsziekte gevonden, dan moet die natuurlijk behandeld worden om erger te voorkomen.
  • Cortisone wordt uitzonderlijk plaatselijk gebruikt.

Alkaptonurie

Alkaptonurie of ochronose is een extreem zeldzame ziekte, die je alleen kan krijgen als je het defecte gen van beide ouders erft. Een zeldzame ziekte blijft echter ook zeldzaam, doordat ze niet altijd herkend wordt. Ze kan verward worden met andere ziekten.

Deze ziekte wordt veroorzaakt door een gebrek aan het enzyme homogentisinezuur oxidase, waardoor het homogentisinezuur niet kan afgebroken worden. Als kind heb je er nog geen last van. Maar na verloop van een aantal jaren gaat dat homogentisinezuur zich op allerlei plaatsen in je lichaam opstapelen.

Daardoor kan je uiteenlopende symptomen krijgen vanaf de leeftijd van 20 jaar

  • lage rugpijn en pijn in allerlei gewrichten (de ziekte lijkt daardoor erg op de ziekte van Bechterew)
  • hartproblemen
  • pseudo-jichtopstoten in verschillende gewrichten
  • nierstenen en prostaatstenen
  • de oorschelpen verkleuren paarszwart, het wit van de ogen wordt donker en de huid verkleurt donker op sommige plaatsen.

Herken je jezelf in de symptomen?
Dan kan je gemakkelijk zelf een urinetest doen. Je blijft het homogentisinezuur namelijk levenslang ook uitplassen. Door blootstelling aan zonlicht wordt de urine van mensen met alkaptonurie gitzwart. Zeep versnelt die reactie nog. Vroeger werd de ziekte soms sneller ontdekt, doordat het waswater van luiers zwart verkleurde.

Zet je urine in een doorschijnend potje in de zon en laat het daar een week staan, of voeg er zeepsop aan toe voor een sneller resultaat. Word je urine pikzwart, dan moet je je dokter raadplegen. De ziekte is spijtig genoeg onbehandelbaar, maar je kan jezelf wel verkeerde behandelingen besparen en preventief je hart laten onderzoeken.

Verschenen op 8 juni 2010 met medewerking van professor Jan Van Offel, Afdeling Reumatologie, UZ Antwerpen

Contacteer ons

Algemene vragen en vragen over jouw ziekteverzekering