Darmkanker

Kanker van de dikke darm komt in België vaak voor en maakt nog te veel vermijdbare slachtoffers. Want er is ruim de tijd om poliepen, het voorstadium ervan op te sporen. Zelfs van een beginnende darmkanker genees je hoogstwaarschijnlijk helemaal. Jammer genoeg wordt de ziekte vaak te laat ontdekt.​​​​​​​​​​​​

Wat

​Dikke darm


De dikke darm is een dikke holle buis die dwars doorheen de buikholte loopt, in een omgekeerde u-vorm van je rechter- naar je linkerflank. De dikke darm onttrekt vocht aan wat overblijft van je eten, nadat de dunne darm er de voedingsstoffen uithaalde.

De karteldarm of het colon vormt het eerste en grootste deel van de darm. De endeldarm of het rectum is het laatste stuk. Hij versmalt op het einde en sluit aan op de aars, langs waar je de onverteerbare restanten van je maaltijd uitscheidt.

Darmkanker

Darmkanker wordt ook wel colorectale kanker genoemd. De term slaat zowel op kanker van het colon, als op die van het rectum.

De darmwand is vanbinnen bekleed met slijmvlies. In dat slijmvlies kunnen darmpoliepen ontstaan. Ze komen vaak voor bij mensen die vijftig jaar of ouder zijn. Het zijn goedaardige paddenstoelvormige gezwellen, die na verloop van jaren soms kwaadaardig worden.

Is dat eenmaal het geval, dan wordt het kankergezwel steeds groter en groeit het door de darmwand heen. Klompjes kankercellen kunnen zich bovendien via de bloedvaten en de lymfevaten verspreiden naar andere organen. In die organen gaan de klompjes kankercellen nieuwe gezwellen vormen. Men noemt deze gezwellen uitzaaiingen of metastasen.

Uitzaaiingen kunnen op verschillende plaatsen zitten. Het vaakst zitten ze op het buikvlies, in de lever of de longen. Van de endeldarm gaan trouwens bloedvaatjes rechtstreeks naar de longen.

Fasen van darmkanker

Fasen
Betekenis
Stadium 0
Verdenking op kanker, kanker in wording, bijvoorbeeld in een poliep.
Stadium 1
Kankergezwel beperkt zich tot de darm zelf.
Stadium 2
Kankergezwel is door de darmwand heen gegroeid, maar nog niet in de lymfeklieren.
Stadium 3
Kankergezwel is tot in de regionale lymfeklieren verspreid.
Stadium 4
Kankergezwel is uitgezaaid naar elders in het lichaam.

 

Erfelijke darmkanker 

Er bestaan twee vormen van darmkanker die erfelijk zijn in de enge betekenis van het woord. Het gaat om zo’n 5 tot 10 procent van alle darmkankers. Als één van je ouders een gen heeft dat voor zo’n darmkanker verantwoordelijk is, dan heb je 1 kans op 2 dat je het kankergen hebt overgeërfd. Je kan echter ook de eerste in je familie zijn bij wie zo’n afwijkend gen nieuw ontstaan is.

Als je drager bent van zo’n darmkankergen, dan heb je een heel grote kans om al rond je veertigste darmkanker te krijgen, of nog vroeger. Gelukkig kan men preventief ingrijpen en hoeft het nooit zo ver te komen. 

1. FAP: Familiale Adenomateuze Polyposis

FAP is verantwoordelijk voor ongeveer 1% van alle darmkankers. Honderden tot duizenden poliepjes kunnen dan vanaf het tiende levensjaar in de darm ontstaan, maar ook pas later. Kinderen met poliepen kunnen vaak buikpijn of diarree hebben.

Het verantwoordelijke gen voor FAP is bekend. Duikt de ziekte op bij iemand, dan kan het gen bij zijn of haar familieleden opgespoord worden via een DNA-onderzoek op een bloedstaal. Heb je het niet, dan loop je geen vergroot risico op darmkanker.

Ben je drager van het gen, dan moet je van nabij en van jongs af gevolgd worden door middel van darmonderzoeken (coloscopie of colonoscopie). Het risico dat een poliep uitgroeit tot kanker neemt toe met je leeftijd en met het aantal poliepen in de darm.

Zit je darm eenmaal vol poliepen, dan kan de dokter onmogelijk nog uitmaken welke waarschijnlijk kwaadaardig gaan worden en welke niet. Dan laat je beter de dikke darm preventief operatief verwijderen. Daarna kan je nog normaal eten: alle bouwstenen die nodig zijn voor je lichaam worden al in de dunne darm uit de voedselbrij gehaald. De dikke darm onttrekt er water aan.

Tijdens de operatieve verwijdering wordt met het uiteinde van de dunne darm bovendien een soort opvangzakje voor de stoelgang gemaakt. Na verloop van enkele maanden heeft dat stukje darm zich aan zijn nieuwe functie aangepast.  Na de operatie wordt je stoelgang wel vloeibaarder en moet je vaker naar het toilet.

2. HNPCC: Hereditair Non-Polyposis Colorectaal Carcinoom of Lynchsyndroom

HNPCC is de vaakst voorkomende erfelijke vorm van dikkedarmkanker. Hij is voor ongeveer 3% van alle dikkedarmkankers verantwoordelijk.

Dan ontwikkel je al vroeg enkele poliepen die sneller dan normaal groeien en kwaadaardig worden. Voor deze afwijking zijn ondertussen al drie verantwoordelijke genen ontdekt, maar die zijn maar het topje van de ijsberg. Er zijn er zeker nog.

De gezonde versies van die genen spelen een rol in het herstellen van ons erfelijk materiaal. Wie een van die afwijkende genen heeft, loopt  ook meer kans op andere kankers. Zoals die van het baarmoederslijmvlies, de eierstokken en in mindere mate van de maag, urineleiders, dunne darm en alvleesklier. 

Ook als je drager bent van een HNPCC-gen, laat je soms beter je dikke darm preventief verwijderen

Meer info over FAP en HNPCC vind je op de website Fapa: www.belgianfapa.be.

Familiale aanleg

In sommige families komt darmkanker iets vaker of vroeger voor dan normaal is, maar is er (nog) geen verantwoordelijk gen voor te vinden. Dan moet je jezelf preventief laten screenen. 

Vuistregel

Begin tien jaar eerder dan de vroegste leeftijd waarop de ziekte heeft toegeslagen in je familie.

Kreeg je vader het bijvoorbeeld op zijn 50ste, dan laat jij jezelf het best screenen vanaf je veertigste. Afhankelijk van het resultaat wordt de termijn voor de volgende coloscopie vastgelegd.

 

 

Klachten

​Symptomen darmkanker 

Vaak is er weinig tot niets van te merken, tot de kanker al vergevorderd is.

  • Een plotse en onverklaarbare verandering van je stoelgangpatroon is het belangrijkste alarmsignaal: Je moet vaker of net minder vaak naar de wc dan voorheen. Je hebt vaak diarree terwijl je vroeger vooral geconstipeerd was.
  • Er zit helder- of donkerrood bloed in de stoelgang.
  • Aanhoudende ongemakken in de buik zoals pijn, krampen en een opgeblazen gevoel.
  • Plotse en onverklaarbare vermoeidheid, bloedarmoede of gewichtsverlies.  

De symptomen hangen een beetje af van waar de tumor zit. Je dikke darm is meer dan een meter lang. Bovendien kan hij flink in de breedte uitzetten. Een tumor die in het colon ontstaat heeft veel plaats en kan een hele tijd ongemerkt doorgroeien.

De endeldarm dicht bij de anus is smaller. Daar kan een tumor sneller symptomen veroorzaken, zoals valse stoelgangnood. Je voelt dan een aandrang om naar het toilet te gaan, maar als je eenmaal op de wc-pot zit, komt er niets uit.

Helder bloed in de stoelgang kan afkomstig zijn van een tumor in de endeldarm. Bloed afkomstig van een tumor hogerop in de darm, is al halfverteerd en zwart geworden. 

Wie krijgt darmkanker? 

Darmkanker is binnen de kanker diagnoses de op één na belangrijkste doodsoorzaak in België. 5000 Vlamingen krijgen per jaar te horen dat ze darmkanker hebben. Voor mannen komt darmkanker op de derde plaats na prostaat- en longkanker, voor vrouwen op de tweede plaats na borstkanker.1800 à 2000 mensen overlijden elk jaar in Vlaanderen aan darmkanker.  Onze cijfers lopen gelijk met die van andere westerse landen. 

  • Vooral 60-plussers krijgen het, maar ook 50-plussers kunnen erdoor getroffen worden. Het ontstaat maar heel zelden bij tieners of jonge volwassenen.  Tot aan het vijftigste levensjaar krijgen evenveel mannen als vrouwen het. Na die leeftijd wordt het aandeel van de mannen groter.
  • Mensen met een inflammatoire darmziekte - zoals colitis ulcerosa en de ziekte van Crohn - hebben een licht verhoogd risico als ze al ten minste 10 jaar de ziekte hebben.
  • Familiale aanleg speelt ook een rol. Als een of meer mensen in je naaste familie darmkanker (gehad) hebben, dan is je kans om het zelf te krijgen verhoogd.
  • Twee vormen zijn erfelijk, maar ze zijn zeldzaam. In deze gevallen kan de kanker al op jongvolwassen leeftijd ontstaan. 

Aambeien en/of al jarenlang vaak geconstipeerd zijn vergroten je risico niet.

Meer info over aambeien vind je elders op deze site. 

 

 

Onderzoek

Wanneer is een onderzoek nodig? 

  • Als je klachten hebt die symptomen van darmkanker zouden kunnen zijn, bespreek ze dan snel met je huisarts. Die kan je een eerste keer onderzoeken en beslissen of meer onderzoek nodig is. Blijkt het iets onschuldigs, dan ben je meteen gerustgesteld.
  • Als je een vergroot risico hebt op darmkanker, dan kan preventief onderzoek nuttig zijn. Vanaf wanneer en hoe vaak, hangt af van persoon tot persoon. De uitslag van een eerste preventief onderzoek bepaalt hoe snel het herhaald moet worden. Kaart dit aan bij je arts.

Het darmonderzoek: de coloscopie of colonoscopie

De colo(no)scopie is het beste onderzoek om je dikke darm te inspecteren. Veel mensen zien er vreselijk tegenop, maar eigenlijk is het nog niet zo erg. Het kan trouwens onder verdoving gebeuren.
 
Om de darm voor het onderzoek schoon te maken, moet je een speciaal geneesmiddel innemen en veel water drinken.
Terwijl je op je zij ligt, schuift de dokter een flexibele kijkbuis met daarop een videocamera en een lampje via je anus de darm in. Zo kan hij het slijmvlies bekijken. Tijdens het onderzoek wordt de darm met lucht opgeblazen, zodat de dokter hem beter kan inspecteren.

Zitten er poliepen, dan worden ze meteen met een instrumentje uitgehaald. Dat doet geen pijn. De dokter kan ook een beetje weefsel op verdacht uitziende plaatsen in het slijmvlies meenemen. Uitgehaalde poliepen en weefselstukjes worden daarna in een labo onderzocht op onrustige en kwaadaardige cellen. Er kunnen ook foto’s van de binnenkant van de darm gemaakt worden.
Achteraf kan je darmkrampen hebben door de ingeblazen lucht. Om die lucht weer kwijt te raken, moet je winden laten.

Scanner 

In plaats van een coloscopie, kan je ook onder de scanner onderzocht worden. Dat lijkt minder vervelend, maar zo’n onderzoek heeft dezelfde nadelen als de coloscopie zonder de voordelen:
 
  • je moet net zo goed het voorbereidend middel innemen en veel water drinken, en ook tijdens dit onderzoek wordt er lucht in de darm geblazen.
  • worden er poliepen ontdekt, dan moet je daarna toch een coloscopie ondergaan om ze te laten verwijderen.

Bevolkingsonderzoek in Vlaanderen

Te veel mensen sterven nog van deze vermijdbare kanker:
 
  • Het duurt acht tot tien jaar voor een darmpoliep kwaadaardig wordt. Zoveel tijd is er om poliepen op te sporen en preventief te verwijderen.
  • Van darmkanker die in een vroeg stadium ontdekt en behandeld wordt, genees je hoogstwaarschijnlijk helemaal. 

In Vlaanderenwordt  actief gescreend naar darmkanker. Elke Vlaming tussen 56 en 74 jaar krijgt een brief, samen met de test (de immonochemische Fecaal Occult Bloedt Test of iFOBT), die momenteel de meest geschikte test is voor darmkankerscreening.

De iFOBT-test ziet eruit als een cilindervormig potje met een soort mascaraborsteltje. Iedereen kan dit thuis doen. Als je naar het toilet gaat, leg je een soort plastic doek in de pot om de stoelgang op te vangen. Dan neem je met de borstel een staal, stopt dat in het doosje en stuurt het in een voorgefrankeerde omslag naar het laboratorium voor analyse. Na tien dagen ken je het resultaat.
De stalen worden onderzocht op bloedsporen, die niet met het blote oog zichtbaar zijn. Bij een afwijkend resultaat wordt een coloscopie uitgevoerd.
Als er bloed wordt aangetroffen, heb je waarschijnlijk poliepen en misschien al kanker. Dan moet je je verder laten onderzoeken. Uit ervaringen in het buitenland blijkt dat mensen dit sneller doen dan zich aan te melden voor een coloscopie.
 
Als je nog vragen hebt over het Vlaams bevolkingsonderzoek naar dikke darmkanker, kan je bellen naar het Centrum voor Kankeropsporing op het gratis nummer 0800 60 160. Of surf naar www.bevolkingsonderzoek.be

Behandelen

De behandeling van darmkanker bestaat uit chirurgische verwijdering, al of niet gecombineerd met bestraling en chemotherapie. Naast chemotherapie bestaan er geneesmiddelen, die doelgericht ingrijpen op de groei en/of bloedvoorziening van het kankergezwel. De plaats van de kanker - in het colon of in het rectum - en de uitgebreidheid bepalen de strategie die gevolgd wordt.

Operatie en bestraling

Rectumkanker 

Ligt het kankergezwel net boven de aars, dan wordt die zone meestal eerst bestraald om mogelijke uitzaaiingen in de omliggende lymfekliertjes te vernietigen. Er is daar te weinig ruimte om een voldoende groot stuk weefsel onmiddellijk veilig weg te snijden. De bestraling wordt gecombineerd met een lage dosis chemotherapie. Pas na de bestralingen wordt er geopereerd. Heel kleine gezwellen kunnen soms via de anus vernietigd worden. De overige worden via een snede in de buikwand verwijderd: soms met een kijkoperatie, soms met een uitgebreider ingreep. 

Colonkanker

Een kankergezwel hoger in de darm wordt alleen geopereerd en niet bestraald. Het gezwel wordt eruitgehaald, plus gezond omringend weefsel om te vermijden dat er kankercellen achterblijven. Ook de lymfeklieren in de buurt worden verwijderd en achteraf onderzocht om te kijken of er kankercellen in zitten. 

Uitzaaiingen

  • Uitzaaiingen in de lever worden tegenwoordig soms geopereerd. Ofwel samen met het gezwel in de darm, of ervoor, of erna. De ingreep wordt altijd gecombineerd met chemotherapie, die meestal na, maar soms gedeeltelijk voor de ingreep aan de lever wordt gegeven. Die operatie is alleen mogelijk als de aantasting van de lever niet te uitgebreid is.
  • Sommige gezwellen kunnen niet verwijderd worden. Uitzaaiingen in de lever worden soms plaatselijk verhit tot 80°C met een sonde om ze te vernietigen. Dat heet RFA of Radio Frequency Ablation. Een alternatief is een behandeling met radioactieve bolletjes die via een bloedvat in de lever geschoten worden om de uitzaaiingen plaatselijk te bestralen. Dat heet SIRT: Selective Internal Radiation Therapy.
  • Als er uitzaaiingen op het buikvlies zitten, wordt tijdens de operatie soms chemotherapie in de buik gegeven. Nadat het buikvlies is uitgeruimd, worden de darmen opzijgeschoven, de onderliggende organen worden beschermd met een soort plastic. En de darm wordt even in een bad met een chemotherapeuticum gelegd. Dat is een eenmalige behandeling. 

Chemotherapie

Je krijgt altijd chemotherapie als je lymfeklieren aangetast zijn en als je uitzaaiingen hebt (tenzij je dit niet wenst).

Soms krijg je chemotherapie om de tumor te laten inkrimpen voor de operatie, soms erna. Vroeger bestond alleen de klassieke chemotherapie, tegenwoordig wordt die aangevuld met een nieuw soort geneesmiddelen die helemaal anders werken. 

Klassieke chemotherapie

Er bestaan drie klassieke chemotherapeutische middelen tegen darmkanker. Zij vallen alle snel delende cellen in je hele lichaam aan. Dus niet alleen de kankercellen, maar bijvoorbeeld ook je witte en rode bloedcellen. Je krijgt ze toegediend via een infuus of tabletten. Ze geven ook de klassieke bijwerkingen, zoals misselijkheid, diarree en vermoeidheid. Sommige producten veroorzaken vooral als het koud is tintelingen in de handen, voeten en het gezicht. Of ze kunnen haaruitval veroorzaken. 

Biologicals of monoklonale antilichamen

Een nieuw type van geneesmiddelen zijn de biologicals. Ze werken veel selectiever dan de gewone chemotherapie. Ze klikken zich vast op de receptoren aan de buitenkant van de kankercellen of andere cellen, die een rol spelen in de bloedvatvorming of in de groei van het kankergezwel. Daardoor remmen ze één van die twee activiteiten af. Ze worden gegeven via een infuus.

  • Afremmen van de vorming van nieuwe bloedvaten.
    Een kankergezwel heeft net zoals gezonde cellen voedingsstoffen en zuurstof nodig. Daarom vormt het zelf bloedvaatjes. In tegenstelling tot normale bloedvaten zijn die kankerbloedvaten kronkelig. Het biological-geneesmiddel zorgt dat die kronkelige vaatjes afgebroken worden. Een nevenwerking is een verhoogde kans op bloedklontertjes in de slagaders en kleine bloedingen. Daarom wordt het niet gegeven aan iemand die net een hartinfarct of beroerte gehad heeft. Het middel wordt gegeven in combinatie met de klassieke chemotherapie.
  • Afremmen van de groei van de tumor.
    Deze biological-geneesmiddelen moeten vooraf getest worden of ze de groei afremmen van jouw tumor. De belangrijkste bijwerking is een vorm van acne. Je kan ook jeuk hebben. Deze medicatie kan alleen gegeven worden of in combinatie met de klassieke chemotherapie.

 

Prognose darmkanker 

Het is meestal moeilijk te voorspellen wat de vooruitzichten voor iemand met kanker zijn. Dat hangt af van het stadium waarin de ziekte verkeert. Maar ook van allerlei individuele factoren waarop de wetenschap nog geen greep heeft. Kankergezwellen verschillen immers allemaal van elkaar.

Dit zijn alleen maar algemene regels:

  • Grote kans op volledige genezing: als de darmkanker niet uitgezaaid is.
  • Kans op genezing:
    • beperkt aantal uitzaaiingen in de lever die weggenomen kunnen worden en/of vernietigd met RFA (radiofrequente ablatie).
    • enkele kleine uitzaaiingen in één van de longen die weggenomen kunnen worden.
  • Geen genezing meer mogelijk maar wel de ziekte onder controle brengen:
    • uitzaaiingen op beide kanten van de lever
    • uitzaaiingen op beide longen
    • uitzaaiingen in verschillende organen.

In dit laatste geval krijg je chemotherapie om de ziekte zo lang mogelijk onder controle te houden, maar met oog voor een goede levenskwaliteit.

 

Voorkomen

Verminder je risico op darmkanker met je levensstijl

  • Rook niet.
    Darmkanker komt vaker voor bij rokers, net zoals sommige andere kankers in de buik, zoals blaaskanker en alvleesklierkanker.
  • Eet gezond:
    vezelrijk en vetarm. Wees bovendien matig met rood vlees en met bewerkt vlees.  In landen waar de voeding minder geraffineerd en niet zo vet is als bij ons, komt darmkanker minder vaak voor. Ons voedingspatroon speelt dus waarschijnlijk een rol, maar erg sterk zijn de bewijzen daarvoor niet.
  • Beweeg genoeg.
  • Houd je gewicht onder controle.

Verschenen op 2 juli 2013 en aangepast in 2014 met medewerking van professor dr. Marc Peeters, Oncologie UZ Antwerpen en dokter Karen Geboes, staflid Maag-en Darmziekten UZ Gent

Contacteer ons

Algemene vragen en vragen over jouw ziekteverzekering